Anlam Genişlemesi
Bazı sözcükler, anlam genişlemesi yoluyla yeni anlamlar kazanabilir. Bunun yanında sözcükler anlam daralmasına da uğrayabilir. Başlangıçta birden çok anlam içeren bir sözcük, o anlamlarını yitirerek zaman içinde tek bir anlamı içerir duruma gelebilir.
Örneğin, “yağlı” sözcüğü “yağı çok olan” anlamını taşır. Bu, yağlı sözcüğünün temel anlamıdır.
“Yağlı bir müşteri görse hemen ellerini ovuşturur.” cümlesinde “varlıklı, zengin” anlamında kullanılmıştır.
“Böyle yağlı bir iş hiç kaçırılır mı?” cümlesinde ise “yağlı” sözcüğü, “çok fazla zahmet çekmeden, bol kazanç sağlayan” anlamında kullanılmıştır. Görüldüğü gibi “yağlı” sözcüğü anlam genişlemesi yoluyla yeni anlamlar kazanmıştır.
Anlam Daralması
Bir sözcüğün anlattığı varlık, nesne ya da eylemin ancak bir bölümünü, bir türünü anlatır duruma gelmesidir. Dilimizdeki davar sözcüğü her türlü “mal ve varlık”ı karşılarken günümüzde yalnızca “koyun” ve “keçi” türündeki hayvanları karşılayacak biçimde kullanılmaktadır. İşte bu sözcükte anlam daralması vardır. Günümüzde “incir” anlamına gelen ‘yemiş’ sözcüğü eskiden bütün meyveleri karşılayacak bir anlama sahipti. Demek ki “yemiş” de anlam daralmasına uğramıştır.
Anlam Değişmesi
Bir sözcüğün başlangıçta karşıladığı anlamdan uzaklaşarak zaman içinde başka bir anlamı karşılayacak duruma gelmesidir.
“Tütün” sözcüğü eskiden “duman” anlamında kullanılırken bugün “Nikotin içeren yapraklı bitki” anlamında kullanılmaktadır. Görüldüğü üzere sözcük, anlam değişmesine uğramıştır. Geçmişte “kolay, değersiz, hakir” anlamında kullanılan “ucuz’ sözcüğü, şimdilerde genellikle, “pahalı karşıtı, düşük fiyatlı” anlamında kullanılmaktadır.
a. Anlam iyileşmesi: Kimi sözcüklerin başlangıçta kötü bir anlam taşırken zaman içinde iyi bir anlam karşılayacak hâle gelmesidir.
Yavuz” sözcüğü eskiden “kötü, hırsız” anlamını taşırken daha sonra “yiğit, kahraman” anlamını karşılar duruma gelmiştir ki bu, anlam iyileşmesi vardır.
Çok eskiden “emek” sözcüğü “acı, eziyet” anlamlarını içerirken günümüzde “bir işin yapılması için harcanan beden gücü” anlamını yüklenmiştir.
b. Anlam kötüleşmesi: Bir sözcüğün başlangıçta iyi bir anlam taşırken zaman içinde kötü bir anlamı karşılayacak hâle gelmesidir.
Dilimize Arapçadan geçen ukala sözcüğü “akıllılar” anlamını taşırken bugün “kendini akıllı ve bilgili sanan, bilgiçlik taslayan” anlamında kullanılmaktadır.
“Canavar” sözcüğü başlangıçta “canlı, yaşayan, hayvan” gibi anlamlan karşılamıştır. Fakat zamanla olumsuz bir anlam karşılar hâle gelmiştir. Demek ki bu sözcükte anlam kötüleşmesi vardır.
Çok Anlamlılık
Bir sözcüğün ilk başta tek bir anlam taşırken zaman içinde başka anlamları karşılamasına çok anlamlılık denir.
Örneğin temel anlamı “sert şeyleri vurarak veya ezerek parçalamak” olan kırmak sözcüğünün zaman içinde 10’dan fazla anlam kazandığını görmekteyiz.
Ayrıca “geçmek” sözcüğü,
“Elindeki kitabı bırakıp diğer odaya geçti.” cümlesinde “bir yerden başka bir yere gitmek” anlamında,
“Seven, yârinden geçer mi?” cümlesinde “bırakmak, vazgeçmek” anlamında,
“Bu hastalık sana kimden geçti acaba?” cümlesinde “bulaşmak, sirayet etmek” anlamında,
“Bütün günüm seni beklemekle geçti.” cümlesinde “harcamak” anlamında kullanılmıştır.
Kelimenin başka anlamları da vardır. Demek ki “geçmek”, çok anlamlı bir sözcüktür.
Beğendim işe yaradı ama uzundu yine de güzel. Teşekkürler.
Çok verimli ve güzel oldu yani çok isime yaradı.
Çok teşekkürler.
Allah razı olsun çok faydalandım teşekkür ederim.
Teşekkürler.
Çok teşekkürler bu siteyi hazırlayanlara çok işime yaradı :)
Aynen.
Bilgilendirdiğiniz için teşekkür ederim.
Teşekkürler.
Çok güzel olmuş.
Harika olmuş.
Çok teşekkürler çok işime yaradı.
Hiç yararlı olmadı benim için.
Tamam.
Çok teşekkürler.
Bence harika olmuş beğendim teşekkürler.
Çok güzel olmuş.
Bence çok güzel anlamlı olmuş beğendim, bu siteyi hazırlayanın ellerine sağlık.
Süper performans ödevimi bitirdim bu site harika.
Çok teşekkürler.
Bu sitenizi çok beğendim sizin hayranınızım bu site konusunda.
Bu site işime yaradı, bence çok güzel olmuş. Ben bu performanstan iyi not aldım bu site sayesinde. Ellerinize sağlık teşekkür ederim.
Bu site harika bence çok güzel beğendim ellerinize sağlık. Allah sizden razı olsun teşekkür ederim.
Allah hepinizden razı olsun, gerçekten siteniz çok yararlı oluyor. Hem edebiyat hemde dil ve anlatım dersi için hazırlayan herkese teşekkür ederim :D
Size çok teşekkür ederim gerçekten çok işime yaradı süper bir site.
Gerçekten çok iyi çok teşekkürler ellerinize sağlık :)
Bence süper olmuş çok yararlı oldu.
Aynen.
Bayağı iyi olmuş sağ olun.
Çok iyi olmuş çok işime yaradı.
Ben çok beğendim, çok teşekkür ederim.
Sayfa yararlı olmuş. Teşekkürler yani. Vallahi çok sevaba giriyorsunuz.
İyi olmuş gerçekten proje için işime yaradı sağolun çok anlamlı bir sayfa.
Çok iyi ama daha fazla örneklendirilebilirdi.
Çok işime yaradı teşekkür ederim.
Çok işime yaradı teşekkür ederim.
Teşekkür ederim çok iyi anlatılmış.
Teşekkürler çok beğendim ellerine sağlık kim hazırladıysa :)
Bence bu site çok güzel çok beğendim.
İşe yaradı iyi olmuş bence videolu anlatım daha iyi.
Ellerinize sağlık çok güzel.
Ellerinize sağlık, bu sayede Dil ve Anlatım sınavından yüksek aldım.
İşime yaradı benim :)
Beğendim teşekkürler.
Yarın sınavım var. Dua edin de bu konuları yapabileyim. Ellerinize sağlık.
Bence de çok öğretici bir site, çok anlaşılır şekilde konular ele alınmış.
ALLAH razı olsun sayenizde performans ödevimi bitirdim :)
Bence çok güzel ellerinize sağlık ama çok kısa olmuş, daha fazla olsa bizim için daha çok bilgi olur ve daha iyi olur ama yine de çok güzel olmuş.
Çok güzel olmuş teşekkürler.
Teşekkürler.
Çok güzel.
Teşekkürler cidden işime yaradı.
Daha çok örnek niye yok acaba!
Kısa ve öz bir anlatım teşekkürler.
Bence güzel olmuş içerik olarak.
Güzel bir anlatım teşekkürler.
Sorular nerede?
Ödevime yardımcı oldu teşekkürler.
Teşekkür ederim.
Çok teşekkürler çok yararlı oldu.
Teşekkürler.
Teşekkürler.
Süper, sınava çalışmama çok yardımcı oldu.
Sınava çalışırken çok yardımcı oluyor ellerinize sağlık :)
Eyvallah.
Çok işime yaradı teşekkür ederim. Dil anlatım sınavından 97 aldım sayenizde. Bizim hoca bir şey anlatamıyordu, buradan çalışarak anladım :)
Sayenizde ilk defa performans ödevi yaptım, Allah razı olsun.
Güzel ama kısa.
Eyvallah performanstan ilk defa 100 aldım ;)
Gerçekten çok güzel olmuş tebrik ederim…
Süper olmuş sağ olun.
Eyvallah elinize sağlık.
Ellerinize sağlık çok teşekkür ederim.
Teşekkürler yazılıda umarım işime yarar. Hoca çıkacak dedi ama hoca bu çıkartmayabilir de. :D
Çok iyi olmuş.
Çok iyi olmuş.
Yardımcı oldu teşekkürler.
Benim biraz faydam oldu.
Emeklerinize sağlık :)
10 numara 5 yıldız.
Çok teşekkürler çok işime yaradı çok beğendim.
Harika!
Süper!
Evet çok güzel bir site :D
Ellerinize sağlık teşekkürler.
Ellerinize sağlık, çok işime yaradı, Allah (c.c.) razı olsun.
Teşekkürler.
Çok güzel olmuş tam aradığım araştırmaydı.
Çok faydalı oldu, elinize sağlık.
Çok teşekkürler.
Bu site sayesinde derslerimi yapabiliyorum.
“ukala” sözcüğünün zamanla değişimi nasıl olmuş?
Harika!
Çok güzel, kendimi derste hissettim.
Sağ olun çok faydalı.
Teşekkürler.
Çok teşekkürler.
Güzel olmuş örnek biraz daha fazla olabilirdi.
Güzel olmuş.
Allah razı olsun çok işime yaradı.
Çok güzel olmuş.
Beğenmedik :(
Gerçekten güzel site herkese tavsiye ederim :)
Bence de uzun biraz ama çok iyi çok beğendim. Teşekkürler…